Putujete prugom Beograd – Bar – Beograd, čudom inženjeringa 20. vijeka (kako mnogi opisuju ovu prugu), u okolini Priboja počinju da vam stižu one dosadne poruke „Dobro došli u BiH, mreža BH Telekom, usluge roaming (mada danas nema roaminga). Za one neupućene, nije u pitanju greška zbog blizine granica BiH, nego ova pruga, jedan od simbola „bratstva i jedinstva“, cijelih 9 km zalazi u teritoriju Bosne i Hercegovine, tj. entitet Republika Srpska. Na tom potezu je i mala željeznika stanica Štrpci.
LOVĆEN 671
Voz u Štrpcima se ne zaustavlja, osim ako nije u kvaru. U februaru 1993. godine, 27. u mjesecu, voz Lovćen 671 se zaustavio, skretničar ga je zaustavio. Tada se desila Otmica u Štrpcima, jedan od najjezivih zločina u ratovima 1991-1995. Vojna jedinica Milana Lukića, „Osvetnici“, izvela je dvadeset civila iz voza, osamnaestoro jer su imali pogrešna imena, orijentalna, muslimanska, „jednog koji nije umio šutjeti“ i jednog „crnca“, nikad identifikovanog. Malo kasnije su ih maltretirali i tukli, zatim ubili i bacilli u rijeku Drinu.
Lista civila za odstrijel, međutim, već je bila spremna u Beogradu. Kondukter je na prvoj stanici, po naredbi, upisivao imena svih putnika na kartama, što nikad ranije nije bila praksa. Do konduktera je stiglo naređenje (u toku sudskih postupka saznaće se da su i vlasti i vojska SRJ posjedovali informacije da se planira zaustavljanje voza i otmica muslimana na mjestu koje ne pripada teritoriji SRJ) da im trebaju podaci putnika, zbog navodnog šverca. Ko je tog dana imao pogrešno ime ili prezime, nije imao šanse u vozu Lovćen 671.
Nakon 6 sati vožnje iz Beograda, voz se zaustavio tamo đe ranije nije, u Štrpcima, tuđa teritorija, u ratu. Ušla je vojna jedinica ratnog zločinca Milana Lukića tzv. Osvetnici, Šešeljevci ili Bijeli orlovi, svejedno, izveli su „obilježene“, sa njima i Toma Buzova, jedinog od više stotina putnika koji se „junacima“ suprotstavio povicima „Kuda ih vodite? Ima li u ovoj zemlji zakona? Kuda vodite te ljude?“ Među odvedenima, bio je i jedan 16-ogodišnjak. Dok su ih asortirali kao u klaonici i izvodili, čuo se i još jedan povik, ali ovog puta bodrenja: „Koljite balije!“, od strane jednog mladića. Pola sata kasnije, koliko je ukupno trajalo dok su „šešeljevci“ izvršavali „izbor asortimana“ (u Beogradu je sve već bilo pripremljeno, njima je ostalo samo da ih ubace u „korpu“), voz je nastavio putovanje prema krajnjoj stanici Bar.
Tomo Buzov, „čovjek koji nije umio šutjeti“, kako ga je nazvao pisac Boris Dežulović u maestralnom „epitafnom” tekstu, čini se da je posljednji trebalo da progovori: em što je po nacionalisti bio Hrvat (čitaj: „nepoželjan”), em oficir JNA u penziji, te je možda i najprije mogao da namiriše šta će „vojska” uraditi sa odvedenim, ali i sa njim. Dežulović u tekstu o Buzovu podcrtava: „Nije to bila prkosna, herojska gesta: samo ljudska, dakle suluda i besmislena. Znao je i on, kao i ostalih tisuću putnika, da ne može ništa spriječiti, ništa promijeniti i nikoga spasiti.“ Bio je to ludački hrabar gest. Zašto niko od stotine ostalih putnika nije reagovao, makar onako verbalno kao Tomo, tema je za sociološku studiju: da li je ta emancipatorska Jugoslavija odgajila samo skrušene poslušnike? A opet, šta ćemo sa činjenicom da je jedini koji se suprotstavio bio iz JNA-a, koštane srži bivše države?
„Aparatura za učitavanje bar kodova”, koju su primjenjivali Bijeli orlovi, nije mogla garantirati preciznost. Pojedina prezimena stradalih kao Zeković, Ćorić ili Kapetanović pripadaju svim trima konfesijama, a znajući za veliki broj „mješovitih brakova” toga vremena, lako su mogli da se zovu i Ivan, Nikola, Igor, ili obratno. Zamislimo da je u vozu bio putnik Jasmin (često ime sa „obje strane”) Lekić, pravoslavac, a kako samo zvuči „muslimanski”, Bijeli orlovi su u Drinu mogli baciti i „svoga“. Naspram kriterijuma za odstrijel, u kojem se uzimalo ime i prezime, čak i parametri za ubistva režima Pola Pota, u Kambodži 70-ih godina, koji su počivali na težnji da se istrijebe svi intelektualci, odnosno „oni koji nose naočare ili znaju neki strani jezik“ ˗ djeluju manje monstruozno.
Svaki zločin nad civilima u ratu je banalan, a zločini izgledaju još bizarniji kad kao motiv za izvršenje navode osvetu, kao što su izvšitelji iz voza 671 na sudskim procesima tvrdili. Banalno je i to što je tadašnji predsjednik Slobodan Milošević, neposredno nakon zločina, poručio iz Prijepolja (odakle je najveći broj stradalih iz voza) da će prevrnuti nebo i zemlju da nađe otete. Izgleda da je „balkanski kasapin”, kako ga često nazivaju, masno lagao. Kasnije su se vlasti u sudskim procesima služile izgovorima da su nemoćne, jer se otmica desila na „tuđoj teritoriji”. Teritorija jeste dio entiteta R. Srpska, ali pruga je bila u nadležnosti Željeznica SR Jugoslavije. Većina zločinaca je osuđena tek nakon dugo vremena. Pored toga što su decenijama čekale na istinu i pravdu, porodice žrtava u Srbiji i Crnoj Gori nijesu mogle da dobiju status porodica civilnih žrtava rata, jer zakon propisuje da moraju nastradati od „delovanja neprijateljske vojske“, a SRJ i Republika Srpska nijesu bile u sukobu.
Opsada Sarajeva, Srebrenica, Oluja… odavno su dobili status „mainstream zločina”. O zločinu u Štrpcima se nije govorilo mnogo. Činjenica da većina mlađe populacije nikad nije ni čula za ovaj zločin, kaže nam da smo kao društvo i te kako uspješni u njegovanju „kulture zaborava”. Osam putnika iz voza 671 su bili građani Republike Crne Gore. Od ukupno 21 žrtve do sada su pronađeni ostaci samo 4 osobe.
Kao u Antigoni, mi se još uvijek spotičemo o leševe koji nijesu dobili pravo da budu pokopani - Oliver Frljić povodom njegove predstave Aleksandra Zec
Kad se pogledaju repertoari „insistucionalnih pozorišta” na postjugoslovenskom kulturnom prostoru iz prethodnih decenija, teme iz jugoslovenskih ratova nijesu dovoljno zastupljene, prije svih u Beogradu i Zagrebu. „Nezavisna scena” je nešto drugo, ona je upravo tražila svoju tržišnu nišu u temama koje nijesu bile „prikladne” za oficijelni teatar. Istvoremeno, citirani Oliver Frljić, zatim Zlatko Paković i Igor Vuk Torbica, kao i Boris Liješević, Dino Mustafić i dr. bavili su se i bave se angažovanim političkim pozorištem. U naravi svake tetarske izvedbe nalazi se određeni stupanj angažavonasti, piše teatrolog Darko Lukić, ali švedski teatrolog Wilmar Sauter ukazuje da bi se političkim pozorištem moglo nazvati samo ono koje se direktno i neposredno bavi konkretnim problemima o kojima se istovremeno odlučuje i na političkim nivoima.
Oliver Frljić, Aleksandra Zec, foto: Petar Fabijan
„Zvanični teatar” na ex Ju prostoru 90-ih, izuzev u Sarajevu (u situaciji opsade Sarajeva, i nakon nje, teatar u tom gradu odigrao je ulogu jednog od važnijih mehanizama za mentalno preživljavanje, SARTR), mahom se bavio nekim drugim realnostima, ne namjeravajući da kontekstualizuje političku situaciju oko sebe. I danas se u javnim teatrima stvar nije previše promijenila. Prof. dr Dragićević Šešić u jednom od eseja u knjizi Moć Kulture je zapisala da teatar u svojoj repertoarskoj politici treba da bude odgovoran - da razvija kulturu estetike i etike, kao kulturu solidarnosti, brige i empatije. Pozorište, pogotovo u devedesetim godinama bilo je na suprotnoj strani svog zadatka: evazivno, zabavno, udaljavajući publiku od konteksta, i od sebe same.
Dvije decenije nakon decedesetih, i dalje, bolne teme stradanja, pozivanje na političku i ljudsku odgovornost u predstavama (Aleksandra Zec, Izbrisani i Dr Zoran Đinđić O. Frljića ili Pakovićeva Srebrenica: kad mi ubijemo ustanemo) nailaze na različite opstrukcije i napade. Dragićević Šešić piše o „zaboravu kao sramotnoj tišini” kao glavnom razlogu što se izvedbe ovakvog tipa na Balkanu i dalje tretiraju kao antipatriotske i neprijateljske.
Bićete odgovorni za konc logore, Borka Pavićević (maj, 1990, Jugoslovensko dramsko pozorište Beograd)
Borka Pavicević (1947-2019), dramaturškinja, spisateljica i borkinja za zdravo društvo, tokom prekida predstave Sveti Sava (NP Zenica, tekst Siniša Kovačević) u beogradskom JDP-u 1990, anticipirala je i najavila dešavanja oko nas. U trenutku kada su Šešeljevi teatrolozi i pristalice prekinuli izvođenje predstave, ustala je i rekla „Bićete odgovorni za konc logore u ovoj zemlji”. Ti isti, šešeljevci (Bijeli orlovi), između ostalog, su i glavni inspiratori Otmice u Štrpcima 1993. Borku Pavićević 1993. smjenjuju sa mjesta umjetničkog direktora Beogradskog dramskog pozorišta zbog pokušaja da se repertoarski suprotstavi ratnoj histeriji. Zvanična umjetnost Crne Gore 90-ih (kao i zvanična politika) pratila je beogradski nacionalistički i eskapistički smjer. Pismo crnogorskog ministra kulture iz 1994., iz vlade Mila i Moma, u kome dramske umjetnike iz Hrvatske naziva „bečkim konjušarima”, slikovito očitava pravac crnogorske kulturne politike toga vremena. Ne treba posebno napominjati da je protestno pismo reagovanja na taj čin potpisalo jedva dvadesetak kulturnih poslenika iz Crne Gore.
Pišući o redefinisanju repertoarskih politika crnogorskih nacionalnih pozorišta Janko Ljumović ističe da „nacionalni interes danas mora biti ideja boljeg i pravednijeg društva, ili kao primjer uspješne emancipatorske prakse koja je osnova istorije pozorišta, pozorišta i drame.” Ljumović naglašava da su predstave Otpad (2002) Crnogorskog narodnog pozorišta, odnosno Enciklopedija izgubljenog vremena (2012) Kraljevskog pozorišta Zetski dom, označitelji promjena u repertoarskim politikama crnogorskih nacionalnih teatara, odnosno da sa njima započinje tzv. tranzicioni krug.
Otpad, foto: CNP
ETIKA JE PREDUSLOV ESTETIKE
Enfant terrible evrospkog teatra i po Gardijanu jedan od važnijih reditelja današnjice, Oliver Frljić, kad govori o mogućnosti postojanja institucionalnog političkog teatra u Hrvatkoj, naglašava da ne postoje predstave koje bi doista kritički govorile o Domovinskom ratu, o vladi ili nivou korupcije, jer „ljudi koji vode institucije se u pravilu postavljaju da ne bi dovodili u pitanje nametnute društvene konsenzuse ili politike onih koji su ih na te pozicije postavili”.
Na nespremnost zvaničnika u postjugoslovenskom prostoru da teatru prepuste da se bavi onim čime se bavilo od Eshila, presipitivanjem uloge i pozivanjem na odgovornost vladajućih nomenklatura, podsjetio nas je slučaj iz Podgorice iz 2022., predstave Pjer Paolo Pasolini režira stražni Božiji sud, reditelja Zlatka Pakovića. Tadašnja gradska vlast je u sred rada na predstavi otkazala usluge Pakovića, tvrdeći da nije ispoštovao prvobitni dogovor. Paković je u svojoj scenskoj kritici crnogorskog društva „naknadno“ uvrstio i tadašnjeg predsjednika Crne Gore, i to je bio „prekršaj. Ne treba zaboraviti da ni politički izuzetno uticajna Srpska pravoslavna crkva nije imala interesa da predstava doživi premijeru. Generalna proba predstave je na kraju emitovana online, iz privatnog prostora, i na kraju takva „perfidna zabrana“ proizvela je mnogo veću medijsku pozornost, nego li da je „izašla“ u dogovorenom prostoru, odnosno produkciji. I to je najčešća sudbina tzv. angažovanog, političkog teatra, ne samo da ih institucije ne finansiraju, već se njihova „uspješnost” najčešće mjeri po reakcijama, zabranama, kontroverzama koje one nose sa sobom.
Frljićeve predstave, pogotovo na početku karijere, zvanične politike i pojedini jugoslovenski kulturni krugovi nenaviknuti na taj vid pozorišta često su napadali i opstruirali, pravdajući se time da su te izvedbe obični pamfleti i provokacije. Ipak, prije će biti da su im tw predstave smetale zbog sopstvene kreativne impotentnosti i zbog nacionalistčkih pobuda. Frljić u većini javnih nastupa navodi da je etika preduslov za kazališnu estetiku, očigledno je to u dubokoj koliziji sa iskonstruisanom, revitalizovanom kulturom sjećanja većine „jugoslovenskih kulturnjaka”.
ŠTRPCI U CNP-U
Prof. Dragan Klaić, u knjizi Početi iznova: promjena repertoarskog sistema, iz 2016. piše da javna pozorišta treba da budu izazov politikama namjernog zaborava i uz sve to budu inspiracija, kao i izazov kolektivnoj imaginaciji. Zvuči ohrabrujuća odluka CNP-a da obrađuje temu o Otmici u Štrpcima. Prethodna uprava je donijela odluku, a sadašnja prihvatila da mlada autorska ekipa postavi ovu temu na sceni Studio. Hana Rastoder, rediteljka i autorka drame "671-Lov", iz jednog drugačijeg ugla piše o Otmici i njenim posljedicama. Većina autorske ekipe predstave rođena je nakon zlodjela, te će biti interesantno, kako će, psihološki rečeno, sprovesti transformaciju emocionalne memorije, transponovane traume u pozorišni izraz. „Tamo gde je mesto trauma, jeste mesto teatra i umetnosti”, pisala je Borka Pavićević.
Optimistična je i činjenica da je na prošlogodišnjem konkursu CNP-a za najbolji domaći savremeni tekst, prvonagrađen dramski tekst mlade autorice Tijane Rakočević, koja piše o posljednjim satima admirala JNA Vladimira Barovića, prije samoubistva na Visu 1991. godine i oproštajnog pisma u kome se protivi ratu „protiv bratskog hrvatskog naroda“. Nagrađivana predstava Zetskog doma Pod oba Sunca po romanu Ognjena Spahića, u režiji Borisa Liješevića, iz prethodne sezone, tematizuje crnogorsku krivicu i odgovornosti, traume iz ratnih devedesetih. I u crnogorskim filmskim pričama zaostavština 90-ih je zauzela mjesto, tako Sirin, crnogorski kanditat za Oskara, autora Senada Šahmanovića, kao pokretačku temu takođe uzima zločin u Štrpcima, a reditelj Mladen Ivanović priprema dokumentarni film o kontraadmiralu JNA Krstu Đuroviću, koji je stradao jer se protivio napadu na Dubrovnik.
Pod oba sunca, foto: Duško Miljanić
TRAŽI SE TOMO BUZOV
Kolika je moć i domet umjetnosti, tj. pozorišta danas kad su u pitanju važne političke teme? Politički teatar i političke teme u teatru imaju za cilj da probude odgovornost, izazovu empatiju i solidarnost. Takva vrsta teatra će, čini mi se, moći da obavi svoj zadatak onda kad umjetnici ne budu pristajali na kompromise i političku korektnost, i samo onda kad etiku pretpostave estetici. U suprotnom njihov jezik i izraz neće se razlikovati od jezika političara, kojima pristajanje na kompromis i politička korektnost stoje u opisu posla. Da li je domet političkog teatra ograničen, jer on po pravilu okuplja istomišljenike? Naročito važno pitanje danas kad smo svi angažovani suvereni, aktivisti u našim online algoritmima: ima li svrhe da političko pozorište postoji? Da li pozorište treba da odustane od svog alata?
Nijesam siguran da postajem solidarniji, a još manje hrabriji kad klikovima kupujem odgovornost i empatičnost, i umirujem svoju savjest, do sljedeće vijesti, klika. Nijesam siguran ni da u toj brzini i okruženju mogu i da imam savjest. Prisustvo „kolektivnoj molitvi zajednice” (pozorišnoj predstavi) i boravak u mraku pozorišne sala, pod uslovom da predstava nije „kultivisana dosada”, možda me i navedu da se na trenutak postidim. Zadatak političkog teatra, kad pričamo o ratnim temama, ne bi trebalo da se ograniči na slogane: Da se ne ponovi ili zaboravi... Neka to bude ostavljeno političarima i aktivistima za njihove govore i za spomeničku kulturu jednog društva. Pozorište mora da kopa dalje, da kopa po savjesti društva i savjesti čovjeka.